Ирандағы геосаяси шиеленіс «Солтүстік–Оңтүстік» дәлізі арқылы өтетін жүк тасымалына қалай ықпал етеді? Ирандағы соғыс Қазақстанға логистикалық тізбектер тұрғысынан қалай әсер етуі мүмкін екенін Qazaq Expert Club логистика саласының сарапшысы Айнұр Дивеева Aristocrat.biz сайтына түсіндіріп берді.

Ирандағы қақтығыс Қазақстанға логистикалық тізбекте карт-бланш беруі мүмкін

Соңғы жылдары Иран Еуразиядағы баламалы көлік бағыттарының негізгі буынына айналды. Әсіресе Орталық Азияны Парсы шығанағы порттарымен және Үндістан нарығымен байланыстыратын Солтүстік–Оңтүстік халықаралық көлік дәлізі стратегиялық маңызға ие.

Иран төңірегіндегі геосаяси шиеленіс күшейсе, бұл Қазақстанның экспорттық логистикасына қалай әсер етеді? Qazaq Expert Club логистика саласының сарапшысы Айнұр Дивееваның айтуынша, ықтимал сценарийлер екіжақты: қысқа мерзімді турбуленттілік және орта мерзімді жаңа мүмкіндіктер.

Иран бағыты Қазақстан үшін неліктен маңызды?

Бүгінде Иран — Қазақстан экспорты мен транзиті үшін негізгі оңтүстік бағыттардың бірі. Қазақстаннан Иранға және оның аумағы арқылы өтетін жүк көлемі жылына шамамен 2–3 млн тонна. Бұл жалпы сыртқы сауда тасымалының 5–7%-ына тең.

Негізгі жүк құрылымы:

астық және ұн өнімдері – 1–1,5 млн тоннаға дейін;

арпа және жемдік жүктер – 200–400 мың тонна;

металл және металл өнімдері – 300–500 мың тонна;

мұнай-химия өнімдері – 200 мың тоннаға дейін;

минералдық тыңайтқыштар – 100–300 мың тонна;

Үндістан мен Парсы шығанағы елдеріне бағытталған контейнерлік тасымал – жылына 20–40 мың TEU.

Бұл бағыттың стратегиялық артықшылығы – Қазақстанға Ресей порттарын айналып өтіп, Үнді мұхиты нарықтарына шығатын құрлықтық балама жол ұсынуы.

Транзит уақыты ұзарса не өзгереді?

Қалыпты жағдайда Қазақстаннан Иранның Парсы шығанағы порттарына дейінгі жеткізу мерзімі 18–25 күн.

Алайда әскери немесе саяси эскалация жағдайында:

транзит мерзімі қосымша 5–10 күнге ұзаруы мүмкін;

кейбір жағдайда жалпы жеткізу уақыты 30–40 күнге дейін созылады;

банктік төлемдер 5–15 жұмыс күніне кешігуі ықтимал.

Бұл әсіресе маусымдық астық экспорты үшін маңызды, себебі уақыт факторы баға мен маржаға тікелей әсер етеді.

Логистикалық шығындар қалай өседі?

Геосаяси тәуекелдер артқанда:

сақтандыру сыйақылары 20–50%-ға қымбаттайды;

Каспий бассейніндегі фрахт 10–25%-ға өседі;

банктік комиссиялар мен комплаенс шығындары келісімшарт құнының қосымша 1–3%-ын құрауы мүмкін;

құжаттық рәсімдеу мен шығу тегін растау шығындары артады.

Астық және шикізат экспортының орташа маржасы 5–12% шамасында екенін ескерсек, логистиканың 10–15%-ға қымбаттауы жеткізілімдерді уақытша тиімсіз етуі ықтимал.

Мысалы, астықтың тоннасы $250 болған жағдайда, логистиканың $20–30/т өсуі экспорттаушы пайдасының негізгі бөлігін жойып жіберуі мүмкін.

Балама маршруттар күшейе ме?

Егер шиеленіс ұзаққа созылса, жүк ағындарының бір бөлігі Каспий порттарына ауысып, одан әрі Кавказ немесе Қытай бағытына қайта бағдарлануы ықтимал.

Бұл қазақстандық:

тасымалдаушылар,

экспедиторлар,

порт инфрақұрылымы үшін

жүктеменің қайта бөлінуін білдіреді. Яғни оңтүстік бағытта қысқа мерзімді төмендеу байқалса, балама дәліздерде өсім болуы мүмкін.

Қазақстан үшін мүмкіндік қай тұста?

Сарапшының пікірінше, жаһандық жүк жөнелтушілер тәуекелдерді әртараптандыруға ұмтылады. Қазақстан географиялық орналасуының арқасында Шығыс пен Батыс арасындағы тұрақты транзиттік буын ретінде қарастырылады.

Орта мерзімді перспективада Иран төңірегіндегі тұрақсыздық әлемдік логистиканың басты трендін – бір ғана дәлізге тәуелділіктен бас тартуды – жеделдетуі мүмкін.

Қазақстан үшін бұл:

қысқа мерзімді экспорттық турбуленттілік тәуекелі;

Каспий порттарын дамыту мүмкіндігі;

шекараларды цифрландыруды жеделдету;

өңір елдерімен тарифтік саясатты үйлестіру арқылы транзиттік хаб рөлін күшейтуге жол.

Ирандағы ықтимал қақтығыс Қазақстан логистикасына қысым түсіруі мүмкін. Алайда дұрыс стратегия жағдайында бұл ахуал елдің транзиттік әлеуетін арттыруға да мүмкіндік береді.

Геосаяси тәуекелдер артқан сайын, тұрақты және болжамды бағыттарға сұраныс өседі. Қазақстан үшін басты міндет — осы сәтті тиімді пайдаланып, көлік инфрақұрылымы мен логистикалық сервисті жаңа деңгейге шығару.