Таяу Шығыстағы геосаяси ахуал қайтадан ушығып тұр. Иранның ядролық бағдарламасы төңірегіндегі даулар әлемдік державалардың назарын өзіне аударды. Бұл жағдай тек аймақтық қауіпсіздікке ғана емес, Орталық Азия елдерінің болашағына да әсер етуі мүмкін, деп хабарлайды Aristocrat.biz.. АҚШ-та тұратын саясаттанушы Тимур Сейтмұратовтың пікірінше, егер Иран ядролық державаға айналса, Қазақстанның сыртқы саясатына елеулі қауіп төнеді.
Әлемдік текетірес: басты ойыншылар кімдер?
Сарапшының айтуынша, ықтимал әлемдік соғыс ең алдымен АҚШ пен Қытай арасындағы текетіреспен байланысты. Алайда қазіргі таңда мұндай сценарийдің ықтималдығы төмен деп бағаланады.
Қытай үшін АҚШ-тың Таяу Шығыстағы дағдарысқа алаңдауы геосаяси мүмкіндік секілді көрінгенімен, Бейжіңнің ішкі экономикалық қиындықтары мен әскери құрылымдағы өзгерістер оған батыл қадам жасауға кедергі келтіруде. Сондықтан Вашингтон Иран мәселесінде шешім қабылдағанда Қытай факторын да есепке алғаны айтылып отыр.
Иран және ядролық қауіп
Сейтмұратовтың пікірінше, Иран ядролық қаруға ие болса, бұл тек Батыс елдері үшін ғана емес, бүкіл Таяу Шығыс пен Орталық Азия мемлекеттері үшін стратегиялық қатерге айналады. Оның айтуынша, Иран аймақта ықпалын кеңейтуге ұмтылатын мемлекет ретінде белгілі.
2025 жылғы 12 маусымда МАГАТЭ Иранның ядролық қаруды таратпау режимі бойынша міндеттемелерін толық орындамай отырғанын мәлімдеді. Агенттік дерегінше, ел аумағында 27 ядролық нысан бар, оның жетеуі ресми тіркелмеген. Сонымен қатар, Иран жоғары байытылған уран қорын арттырған.
МАГАТЭ басшысы Рафаэль Гросси бұл жағдай халықаралық қауіпсіздікке нұқсан келтіруі мүмкін екенін атап өтті.
Қазақстан үшін ықтимал салдар
Саясаттанушы Тимур Сейтмұратовтың айтуынша, Иран ядролық державаға айналса, Қазақстанның көпвекторлы сыртқы саясатына қысым күшейеді. Атап айтқанда:
Каспий аймағындағы геосаяси тепе-теңдік өзгереді;
Түркиямен және Әзербайжан арқылы Батысқа шығу жобалары күрделене түседі;
Энергетикалық экспорт бағыттары шектелуі мүмкін;
Түркі мемлекеттері арасындағы ықпалдастық баяулауы ықтимал.
Оның пікірінше, ядролық Иран аймақтағы ықпалын арттырса, бұл Ресей және Қытай мүдделерімен тоғысып, Қазақстанның стратегиялық маневр жасау мүмкіндігін азайтады.
Геосаяси теңгерім және шынайы сценарий
Дегенмен, халықаралық қатынастар саласындағы бірқатар сарапшылар Иранның ядролық қаруға ие болуы бірден аймақтық үстемдікке алып келеді деу асыра бағалау болуы мүмкін екенін айтады. Себебі халықаралық санкциялар, дипломатиялық қысым және аймақтық қарсы коалициялар мұндай процесті тежей алады.
Қазақстан үшін басты мәселе – геосаяси ахуал қалай өзгерсе де, теңгерімді саясатты сақтау. Көпвекторлы бағыт, яғни Ресей, Қытай, Батыс және Түркиямен параллель қарым-қатынас орнату – елдің стратегиялық қауіпсіздігінің негізі болып қала береді.
Иранның ядролық бағдарлама төңірегіндегі дауы тек Таяу Шығыстың мәселесі емес. Бұл – жаһандық қауіпсіздік архитектурасына әсер ететін фактор. Егер Иран ядролық қаруға ие болса, Қазақстан үшін жаңа геосаяси шектеулер туындауы мүмкін.
Алайда халықаралық саясатта бір ғана сценарий болмайды. Қазақстан үшін ең маңыздысы – өзгермелі әлемдік тәртіп жағдайында ұлттық мүддені сақтай отырып, икемді әрі прагматикалық саясат жүргізу.
